dr hab. prof. UW Ryszard Piotrowski
Wydział Prawa i Administracji
Uniwersytet Warszawski

Prawne  aspekty równości

Konstytucja RP stanowi, że wszyscy są wobec prawa równi i wszyscy mają prawo do równego traktowania przez władze publiczne. Nie formułuje jednak założenia równości w rozumieniu uniwersalnego egalitaryzmu jednostek, ale jako równą możliwość realizacji wolności i praw.

W doktrynie prawa konstytucyjnego odniesiono zasadę równości do sytuacji prawnej obywateli, do możliwości wywierania przez nich wpływu na proces sprawowania władzy politycznej oraz do ich sytuacji ekonomicznej i możliwości jej poprawiania. Orzecznictwo konstytucyjne uznaje niesprawiedliwą społecznie nierówność za dyskryminację.

W demokratycznym państwie prawnym szczególne znaczenie ma równość w wywieraniu wpływu na proces sprawowania władzy. Wykluczenie ekonomiczne powoduje wykluczenie polityczne, mające dyskryminacyjny charakter, ponieważ możliwości wywierania wpływu na politykę przez obywateli zależą od ich sytuacji materialnej.

Prawo do równego traktowania przez władze publiczne na poziomie stanowienia i stosowania prawa doznaje ograniczeń uwarunkowanych względami kulturowymi, politycznymi i gospodarczymi. Urzeczywistnienie zasady równości, stanowiącej podstawę rządów prawa, jest zwłaszcza utrudnione w warunkach ograniczonego respektowania zasady podziału władz i absolutyzowania ustrojowej roli większości. Tradycyjne rozumienie zasady równości jako równej możliwości wpływania obywateli na proces sprawowania władzy politycznej doznaje w praktyce, mającej oparcie w przepisach, ograniczenia trudnego do pogodzenia za standardem konstytucyjnym.

Możliwości wywierania wpływu na sprawowanie władzy przez obywateli są  zależne od stanu społeczeństwa obywatelskiego i jego zdolności równoważenia monopolu partii politycznych w systemie wyborczym. Jednakże wybory mają ograniczone znaczenie;  nie spowodowały one, że w demokratycznym państwie prawnym urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej zahamowano wzrost nierówności społecznych, a państwo to poniechało milczącej akceptacji negatywnych z punktu widzenia  zasady równości praktyk niektórych korporacji, banków i podatników. Niezależnie od wyniku wyborów tolerowano  podważającą   zasadę równości  wyprzedaż własności publicznej i prywatyzację państwa, niesprawiedliwość w dziedzinie płac i podatków, faktyczne uprzywilejowanie w zależności od dochodów w wielu dziedzinach.

Wyeliminowanie negatywnych konsekwencji nierówności społecznych w demokratycznym państwie prawnym (problem dostępu do polityki i możliwości jej oceniania, problem dostępu do prawa, skutki prywatyzacji  i ideologizacji państwa dla stanu praw człowieka), wymaga zmiany kulturowej, sprzyjającej respektowaniu wartości konstytucyjnych.