dr hab. prof. UAM Tomasz Wicherkiewicz
Instytut Orientalistyki
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

Bliskość genetyczno-strukturalna i dystans socjolingwistyczny: pojęcie i problematyka języków kolateralnych

W referacie zostanie podjęta problematyka języków określanych jako kolateralne, rozumianych jako języki pozostające w bliskiej relacji genealogicznej i strukturalnej wobec języków dominujących, a zarazem pełniące odmienne funkcje etniczne, społeczne, kulturowe i polityczne. Pojęcie to, wprowadzone do socjolingwistyki przez Jean-Michela Éloy, a do polskiego językoznawstwa przez T. Wicherkiewicza, było przez niego stosowane jako użyteczne narzędzie analizy procesów zachodzących w przestrzeni wielojęzycznej, zwłaszcza tam, gdzie granice między językiem a dialektem, odmiennością a wspólnotowością pozostają płynne i dyskusyjne. Ostatnio termin ten wykorzystuje m.in. zespół badawczy prof. N. Dołowy-Rybińskiej w analizie mniej dostrzeganej różnorodności językowej w Polsce. Wystąpienie skoncentruje się na socjolingwistycznym ujęciu zjawiska, w którym szczególne znaczenie przypisane zostanie asymetrii relacji między językami kolateralnymi. Odwołując się do pojęć Abstand- i Ausbausprachen, zostanie pokazane, w jaki sposób bliskość strukturalna ułatwia komunikację i może stanowić podstawę działań integracyjnych, ale równocześnie bywa źródłem konfliktów normatywnych, napięć tożsamościowych czy rywalizacji o status i uznanie instytucjonalne. Analizie poddane zostaną sposoby definiowania, odgraniczania i kodyfikowania języków kolateralnych w Polsce i Europie, a także praktyki komunikacyjne ich użytkowników, w których istotną rolę odgrywa translanguaging, dodatkowo komplikujący obraz ich funkcjonowania. Szczególny nacisk zostanie położony na konsekwencje tożsamościowe oraz polityczno- językowe – m.in. to, jak wspólnoty posługujące się językami kolateralnymi negocjują własne samookreślenie, jak przebiega proces standaryzacji w cieniu silniejszego języka dominującego oraz jak wybory normatywne wpływają na szanse rewitalizacji i zachowania odmienności. W konkluzji zostanie wskazane, że perspektywa języków kolateralnych może stanowić istotne narzędzie analizy porównawczej, pozwalające lepiej zrozumieć dynamikę kontaktów językowych i mechanizmy polityki językowej. Ujęcie to umożliwia szersze spojrzenie na relacje między bliskimi językami, wykraczające poza tradycyjny podział na „języki” oraz np. „dialekty” i „gwary”, oraz stanowi podstawę do refleksji nad praktykami ochrony i wspierania różnorodności językowej w Polsce, Europie i poza nią.